Απλές προθέσεις ζωής – Αναστασία Αντωνακάκη
Η αγάπη είναι ο φόβος που μας ενώνει με τους άλλους. Και τί κρατά τάχα το χέρι που οι άνθρωποι δίνουν; (Κι αυτοί γυρίζουνπίσωμια μέρα χωρίς στο μυαλό μια ρυτίδα.) Φτάνουνε μέρες που δεν έχεις πια τί να λογαριάσεις Συμβάντα ερωτικάκαι χρηματιστηριακές επιχειρήσεις. Δε βρίσκεις καθρέφτες να φωνάξεις τ’ όνομά σου. Απλές προθέσεις ζωής διασφαλίζουν μιαν επικαιρότητα Ανία, πόθοι, όνειρα, συναλλαγές, εξαπατήσεις. Κι αν σκέφτομαι είναι γιατί η συνήθεια είναι πιο προσιτή από την τύψη. Γιατί η σιωπή μας είναι ο δισταγμός για τη ζωή και το θάνατο. Από το ποίημα του Μ. Αναγνωστάκη, “Η αγάπη είναι ο φόβος”. Οι πίνακες είναι του R. Magritte. Οι (αγγλικοί) τίτλοι τους, με τη σειρά που εμφανίζονται: Lovers I, Decalcomania, Personal Values, Not to be reproduced, The Therapist, Lovers II.
Η ηχώ του Νάρκισσου: Από τον μύθο στη οθόνη – μαίρη Τζέιν
Ο Νάρκισσος κοίταξε το νερό και ερωτεύτηκε την αντανάκλασή του, αρχικά μαγεμένος από αυτήν την πανέμορφη μορφή που ξεπρόβαλε. Ίσως και να αγνόησε για λίγο ότι είναι αυτός ο ίδιος. Το μόνο που είδε στα μάτια του ήταν μια θεϊκή ομορφιά. Στην εκδοχή του Οβιδίου, ο Νάρκισσος δεν είναι απλώς ματαιόδοξος, αλλά και ανυποψίαστος. Είναι αυτό το χάσμα μεταξύ εικόνας και ταυτότητας, επιφάνειας και εαυτού, που αντηχεί μέσα από αιώνες τέχνης – και τώρα, μέσα από την άριστα επιμελημένη κατακερμάτιση του εαυτού από το Instagram. Σήμερα, οι καθρέφτες μας είναι φορητοί. Η οθόνη του τηλεφώνου γίνεται μια σκηνή όπου πανεύκολα παρατηρούμε τον εαυτό μας και δίνουμε και performance για το κοινό. Δημιουργούμε μια εικόνα – φιλτραρισμένη, με λεζάντες, με like – και στη συνέχεια την κοιτάμε πίσω, χωρίς πάντα να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας πίσω από αυτήν. Είμαστε εμείς αυτός που τραβάει τη φωτογραφία, αυτός που είναι μέσα σε αυτήν ή αυτός που παρατηρεί από μακριά; Στη σύγχρονη τέχνη, αυτή η κατακερματισμένη εικόνα του εαυτού μας συχνά αναλύεται. Παράδειγμα αποτελεί η Σίντι Σέρμαν, η οποία μεταμορφώνεται σε ατελείωτους χαρακτήρες, χρησιμοποιώντας μακιγιάζ, περούκες και στάση σώματος για να αμφισβητήσει αν η ταυτότητα είναι σταθερή ή απλώς μία παράσταση. Ή την περφόρμανς της Amalia Ulman στο Instagram το 2014, “Excellence & Perfection”, στην οποία πλαστογράφησε μια περσόνα lifestyle influencer, εκθέτοντας πώς η ψηφιακή αυτοπροσωπία μπορεί να κατασκευαστεί και να καταναλωθεί χωρίς αμφισβήτηση. “Untitled #654,” 2023.Photographs by Cindy Sherman Ο μύθος του Νάρκισσου επανέρχεται σε αυτά τα έργα – όχι ως προειδοποίηση κατά της ματαιοδοξίας, αλλά ως έρευνα για την ίδια την αντίληψη. Τι συμβαίνει όταν ερωτευόμαστε την εκδοχή του εαυτού μας που έχουμε κατασκευάσει; Όταν η εικόνα, περισσότερο από την εμπειρία, γίνεται ο στόχος; Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ανταμείβουν ένα συγκεκριμένο είδος προβληματισμού: ένα είδος που είναι καλο-γυαλισμένο, και συχνά, όχι εντελώς αληθινό. Ο κίνδυνος δεν είναι απλώς η αυτοεμμονή – είναι η αυτοεξόντωση. Όπως ο Νάρκισσος, κινδυνεύουμε να γοητευτούμε από μια εκδοχή του εαυτού μας που δεν γνωρίζουμε πραγματικά. Ο αλγόριθμος ευνοεί το όμορφο, το τολμηρό- όχι τον σύνθετο, αντιφατικό άνθρωπο που κρύβεται από κάτω. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτόν τον ψηφιακό θάλαμο ηχούς, υπάρχει χώρος για να συνειδητοποιήσουμε πράγματα. Ορισμένοι καλλιτέχνες και χρήστες διεκδικούν την πλατφόρμα για να αναδείξουν την αυθεντικότητα, την ευαλωτότητα ή την κριτική προς το κατεστημένη. Μας υπενθυμίζουν ότι η “αντανάκλασή” μας δεν είναι το παν – ότι μερικές φορές, αξίζει να πάρουμε τα μάτια μας μακριά από το νερό-καθρέφτη. Τελικά, ο μύθος του Νάρκισσου δεν έχει να κάνει με την αυτο-αγάπη, αλλά με την τραγωδία του να μην κοιτάς το μέσα σου.
Graffiti: Η τέχνη του δρόμου ως υψηλή τέχνη – Μαίρη Τζέιν
Η τέχνη του δρόμου, κάποτε αποκλειστικά υπό την ταμπέλα του βανδαλισμού, έδωσε μια μακρά και πολυδιάστατη μάχη για την αναγνώρισή της. Από βιαστικά ψεκασμένες ταγκιές σε σήραγγες του μετρό μέχρι τοιχογραφίες που κόβουν την ανάσα και εκτείνονται σε ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα, το γκράφιτι έχει εξελιχθεί, αναδιαμορφώνοντας τη δημόσια αντίληψη και επαναπροσδιορίζοντας τα όρια της τέχνης. Στις πρώτες της μορφές, η τέχνη του δρόμου ήταν καθαρή εξέγερση – μια οπτική κατακραυγή από τους περιθωριοποιημένους. Μια μορφή τέχνης της διαμαρτυρίας, θα έλεγε κανείς, αν όχι η επιτομή της. Εμφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του ’70 σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη και η Φιλαδέλφεια, όπου νέοι καλλιτέχνες, συχνά από υποεκπροσωπούμενες κοινότητες, χρησιμοποιούσαν τους τοίχους και τα τρένα ως τον καμβά τους. Αυτές οι ταγκιές δεν ήταν απλώς ονόματα- ήταν δηλώσεις ύπαρξης σε μια κοινωνία που συχνά τους αγνοούσε. Καθώς το κίνημα απέκτησε δυναμική, καλλιτέχνες όπως ο Jean-Michel Basquiat (υπό το ταγκ SAMO) και ο Keith Haring έφεραν την ωμή οπτική γλώσσα του γκράφιτι στη μαζική κουλτούρα. Τα αινιγματικά σύμβολα και τα ποιητικά θραύσματα του Basquiat, που κάποτε ήταν γραμμένα στους δρόμους του SoHo, σύντομα κρεμάστηκαν σε ελίτ γκαλερί. Οι τολμηρές γραμμές και τα ανθρωπάκια του Haring, που αρχικά είχαν γραφτεί με κιμωλία σε σταθμούς του μετρό, έγιναν παγκόσμιες εικόνες. Τα έργα τους διατήρησαν τον κοινωνικο (και πολιτικό) χαρακτήρα και την αυθεντικότητα των δρόμων, ενώ προσκάλεσαν τον κόσμο των καλών τεχνών να τα προσέξει. Jean-Michel Basquiat – Untitled, 1982 Keith Haring – Τοιχογραφία Σήμερα, η τέχνη του δρόμου είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο. Έχει ξεπεράσει τους τοίχους και τα βαγόνια των τρένων. Πλέον μπορούμε να δούμε τέχνη του δρόμου και καλλιτέχνες, σε γκαλερί υψηλής τέχνης. Τα πολιτικά φορτισμένα στένσιλ του Banksy έχουν προσφέρει εκατομμύρια σε δημοπρασίες, ενώ η αφίσα «Hope» του Shepard Fairey έγινε σύμβολο της προεκλογικής εκστρατείας του Μπαράκ Ομπάμα. Ο JR, ο Γάλλος φωτογράφος και καλλιτέχνης του δρόμου, μεταμορφώνει τους αστικούς χώρους με μνημειώδη πορτρέτα που μιλούν για κοινή ανθρωπιά πέρα από τα σύνορα, τοποθετώντας ρεαλιστικά έργα τέχνης μέσα στον αστικό ιστό. Shepard Fairey – Hope, 2008 Μια τοιχογραφία από την εγκατάσταση «Unframed» του JR στο νοσοκομείο Ellis Island Banksy – Flower Thrower, 2007 Παρά αυτή την αγκαλιά του mainstream, η ουσία της τέχνης του δρόμου παραμένει στις ρίζες της – εξέγερση, έκφραση και προσβασιμότητα. Μιλάει απευθείας στο κοινό, έξω από τους παραδοσιακούς θεσμούς τέχνης. Αμφισβητεί τα κοινωνικά πρότυπα, διεκδικεί εγκαταλελειμμένους χώρους και εκδημοκρατίζει τη δημιουργικότητα. Σε πόλεις σε όλο τον κόσμο, η τέχνη του δρόμου ευδοκιμεί ως μορφή διαμαρτυρίας, ταυτότητας και αφήγησης ιστοριών. Η σημασία της δεν έγκειται (μόνο) στην αισθητική της επίδραση -αν κάτι είναι “όμορφο” ή “μας αρέσει”- αλλά και στη δύναμή της να ταράζει τα νερά, να αμφισβητεί το status quo και να εμπνέει (καλλιτεχνικά και κοινωνικά). Η τέχνη του δρόμου μάς υπενθυμίζει ότι η τέχνη ανήκει στους ανθρώπους, στο πεζοδρόμιο, σε όποιον έχει την τόλμη να μιλήσει μέσα από αυτή. Και είτε εξυμνείται είτε λογοκρίνεται, παραμένει μια από τις πιο ζωτικές και αφιλτράριστες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης στη σύγχρονη εποχή. Φωτογραφία εξωφύλλου: Ο Jean-Michel Basquiat δημιουργεί έργο σε τοίχο.
Coralie Fargeat – Αναστασία Αντωνακάκη
Υπάρχει μια σκηνοθέτης που λέγεται Κοραλί Φαρζά – την ξέρεις; Όταν την κοιτάζω, βλέπω εσένα. Σε βλέπω να χτίζεις φοίνικες για σκηνικό Να κατασκευάζεις κούκλες που θα ξεκοιλιαστούν στο επόμενο λεπτό Να ανεβοκατεβαίνεις σε σκαλωσιές Να στηρίζεις την κάμερα στα πιο απίθανα σημεία Να’ χεις τα χέρια σου μέσα στα χώματα, τις σκόνες και τα αίματα Ψεύτικα ή αληθινά Να έχεις την λύση πάντα, για όλα Με το απόλυτα απόλυτο ντεκουπάζ σου Το συγκεκριμένο το ξεκάθαρο και – αυτό που πάντα θαύμαζα σε’ σένα – το καθόλου φλύαρο. Και μετά σε βλέπω να δίνεις συνεντεύξεις παντού και να μιλάς για όλα αυτά. Σε βλέπω στα Όσκαρ με το πιο ωραίο κοστούμι του κόσμου σαν αυτό του γάμου που ονειρεύεσαι – και πιο ωραίο ακόμη – – μήπως να συνδυάσουμε τον γάμο με τα Όσκαρ. Ποτέ δεν σου συγχώρησα ότι έχεις τα πάντα και δεν τα έκανες τίποτα Τίποτα. Ό,τι έκανες, το έκανες επειδή ήμουν δίπλα σου. Ό,τι όμορφο έκανες, το έκανες επειδή ήμουν δίπλα σου. Με άφησες να φύγω Και μετά – λοιπόν, μετά, δεν έκανες τίποτα. Ποτέ δεν θα σου συγχωρήσω ότι έχεις τα πάντα και δεν τα έκανες τίποτα. Τώρα, σε κοιτάζω και καταλαβαίνω ότι τελικά τόσον καιρό δεν έβλεπα εσένα στην Φαρζά. Εμένα έβλεπα. Εγώ. Τι θα έκανα εγώ αν ήμουν εσύ. Τώρα, σε κοιτάζω και καταλαβαίνω ότι τελικά τόσον καιρό μου μάθαινες πόσο πολύ πιστεύω στον εαυτό μου. Σ’ ευχαριστώ που μου έμαθες πόσο πολύ πιστεύω στον εαυτό μου. Πριν από’ σένα, δεν το ήξερα. Μετά από’ σένα, κοιτάζω πίσω και καταλαβαίνω ότι τελικά πάλι το είδωλό μου ερωτεύτηκα.
Αφιέρωμα στο Κουρδιστό Πορτοκάλι – Μαίρη Τζέιν
«Ήμουν εγώ, ο Άλεξ, και τα τρία μου ρεμάλια, δηλαδή ο Πιτ, ο Τζόρτζι και ο Ντιμ, και καθόμασταν στο γαλακτοπωλείο της Κόροβα προσπαθώντας να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε το βράδυ. Το γαλακτοπωλείο της Κόροβας πουλούσε γάλα-πλάς, γάλα συν vellocet ή synthemesc ή drencrom, το οποίο ήταν αυτό που πίναμε. Αυτό θα σε ακόνιζε και θα σε έκανε έτοιμο για λίγη από την παλιά υπερβία» Έτσι ξεκινάει το κινηματογραφικό αριστούργημα του Στάνλεϋ Κιούμπρικ, «Το Κουρδιστό Πορτοκάλι» (1971), το οποίο παραμένει μια από τις πιο αμφιλεγόμενες και προκλητικές ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου. Βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Άντονι Μπέρτζες, η ταινία εμβαθύνει σε θέματα ελεύθερης βούλησης, βίας και κρατικού ελέγχου. Με το εντυπωσιακό οπτικό στυλ, το βίαιο περιεχόμενο και το φιλοσοφικό βάθος, το Κουρδιστό Πορτοκάλι έχει αφήσει ανεξίτηλο σημάδι στον κινηματογράφο και τη λαϊκή κουλτούρα. Μιλάμε για ένα έργο όπου μόνο η ιδιοφυία του Κιούμπρικ θα μπορούσε να του δώσει αυτό το αποτέλεσμα, με τη μοναδική αισθητική. Αυτό που κάνει -σκηνοθετικά- είναι να μεταμορφώνει τον δυστοπικό κόσμο του Burgess σε έναν σουρεαλιστικό, σχεδόν οπερετικό εφιάλτη, συνδυάζοντας τη βάναυση βία με το σκοτεινό χιούμορ και μια εξαιρετικά στυλιζαρισμένη οπτική παλέτα. Στο επίκεντρο της ταινίας βρίσκεται η αξέχαστη ερμηνεία του Malcolm McDowell ως Alex DeLarge, του σαδιστή πρωταγωνιστή. Ο Alex διέπεται από μία δυαδικότητα – τον συνδυασμό της επιλογής της βίας, διατηρώντας παρόλα αυτά έναν -ειρωνικά- εκλεπτυσμένο χαρακτήρα. Ένα από τα βασικά θέματα της ταινίας είναι το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης. Ο Άλεξ υποβάλλεται στην τεχνική Ludovico, μια πειραματική μορφή θεραπείας αποστροφής που τον κάνει να αισθάνεται ακραία ναυτία και μόνο στη σκέψη της βίας. Ενώ αυτό τον «θεραπεύει» από την εγκληματική του συμπεριφορά, του αφαιρεί επίσης την ικανότητα να κάνει ηθικές επιλογές. Η εικόνα όμως δεν θα ήταν εξίσου καθηλωτική χωρίς τις μουσικές επιλογές της παραγωγής. Ενισχύοντας την πολωτική προσωπικότητα του Άλεξ, η χρήση της Ενάτης Συμφωνίας του Μπετόβεν -ιδιαίτερα σε σκηνές βίας- δημιουργεί μια αντίθεση μεταξύ ομορφιάς και βιαιότητας. Το «Singin’ in the Rain» του Gene Kelly χρησιμοποιείται επίσης ως γνωστόν σε μια από τις βίαιες σκηνές της ταινίας, βάζοντας τον Άλεξ να τραγουδάει αυτό το κομμάτι καθώς ξυλοκοπεί τα θύματά του. Έτσι, αναδεικνύεται περαιτέρω η ικανότητα του Kubrick να αντιπαραθέτει το οικείο με το γκροτέσκο. Κατά την κυκλοφορία του, το «Κουρδιστό πορτοκάλι» προκάλεσε εκτεταμένες αντιδράσεις λόγω των γραφικών απεικονίσεων βίας και του αντίκτυπού του στο κοινό. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο ίδιος ο Κιούμπρικ απέσυρε την ταινία από την κυκλοφορία για δεκαετίες μετά την εμφάνιση αναφορών για εγκλήματα που αναπαράγονταν στην ταινία. Παρόλα αυτά, η ταινία έχει έκτοτε επαναξιολογηθεί ως κινηματογραφικό αριστούργημα και παραμένει αντικείμενο ακαδημαϊκής και φιλοσοφικής συζήτησης.
Ευριπίδης Λασκαρίδης – Αναστασία Αντωνακάκη
Οκτώβριος 2021 “Έρχεται το ELENIT και πρέπει ο-πω-σδή-πο-τε να πας να το δεις – δεν είναι δυνατόν ε-σ-ύ να μην έχεις δει Λασκαρίδη!” Η Χ. αναρωτιέται – ποιος είναι αυτός ο Λασκαρίδης; Γιατί δεν τον ξέρει; Και γιατί ε-κ-ε-ί-ν-η δεν έχει δει παράστασή του; Απορημένη, κλείνει εισιτήριο. Πηγαίνει στην παράσταση. Κατάμεστο το θέατρο. Η παράσταση τελειώνει και η Χ. βγαίνει έξω, καθόλου ενθουσιασμένη. Ο κόσμος γύρω της παραληρεί και η Χ. τους ακούει με αγωνία, μαζεύοντας τις σκόρπιες κουβέντες τους, μπας και καταφέρει να καταλάβει αυτά που δεν κατάλαβε. Ε, εντάξει, σκέφτεται. Μάλλον εμένα δεν με αγγίζει αυτό το είδος θεάτρου – ή ό,τι είναι αυτό, τέλος πάντων. Περπατώντας προς το μετρό, μια μελωδία της παράστασης συνεχίζει να παίζει στο κεφάλι της. “What iiiiiiiiiiissssssssssss youuuuur proooooobleeeeeeeeeeeeem”. Οκτώβριος 2023 Η Χ. δουλεύει σε ένα εμπορικό μαγαζί της τέχνης. Της τέχνης του κώλου. Κυριολεκτικά του κώλου. Είναι ένα μαγαζί που ασχολείται όλη μέρα με κώλους. Ποιος είναι πιο μεγάλος. Πιο τροφαντός. Πιο όρθιος. Πιο φανταχτερός. Μην είστε κουτσομπόληδες. Δεν πρόκειται να σας πω σε ποιο μαγαζί δουλεύει. Δεν έχει και σημασία, άλλωστε. Όλα αυτά, ίδια είναι. Μόνο το αφεντικό αλλάζει. Είναι σαν τα παιδικά πάρτι, όπως λέει κι ο άντρας μιας φίλης της – είναι όλα ίδια, αλλάζει μόνο το παιδάκι που σβήνει τα κεράκια. Το βασικό προϊόν σ’ αυτό το μαγαζί είναι, ω τι έκπληξις, το σεξ. Όχι να το κάνεις. Να μιλάς γι’ αυτό. Μέλι-μέλι και τηγανίτα τίποτα, που λένε. Πουλάς την υπόσχεση. Όχι την πράξη. Δεν έχει σημασία να κάνεις σεξ. Σημασία έχει να δείχνεις πόσο σε απασχολεί το σεξ. Πόσο το σκέφτεσαι. Κάθε λεπτό. Δευτερόλεπτο. Δέκατο του δευτερολέπτου. Άντε καλέ, σιγά, κόβεται το σεξ; Οκτώβριος 2025 Η Χ. τελειώνει την πρωινή της γυμναστική. Βγάζει τα ρούχα της, για να μπει κάτω απ’ το ζεστό νερό. Πηγαίνοντας στο μπάνιο, περνάει γυμνή μπροστά απ’ τον καθρέφτη της και το βλέμμα της πέφτει στον κώλο της. Πολύ καλός, μπράβο μου, σκέφτεται. Η γραμματική της φαντασίας την πηγαίνει στο εμπορικό μαγαζί της τέχνης του κώλου που δούλευε κάποτε. Χαμογελάει. Θα ήθελε να γράψει κάτι γι’ αυτό – προσπαθεί να σκεφτεί, πώς θα μπορούσε να το γράψει, με τι θα έμοιαζε – και τότε κατάλαβε. Δεν ήθελε να το γράψει. Ήθελε να το απεικονίσει. Και το μόνο πράγμα που μπορεί να απεικονίσει αυτό που έζησε εκεί, είναι μια φιγούρα του Λασκαρίδη. Μια γκροτέσκα φιγούρα, που μουρμουρίζει ακατάληπτα τραγούδια με παραμορφωμένους ήχους, σε μια σκηνή σπαρμένη με τα πιο παράλογα αντικείμενα. Και τότε κατάλαβε. Οι φιγούρες του Λασκαρίδη την βρήκαν την στιγμή που έπρεπε. Την βρήκαν την στιγμή που μπορούσε να αντέξει την γλώσσα τους. Την στιγμή που η γλώσσα τους ήταν η μοναδική που μπορούσε να περιγράψει την ζωή της με τον τραγικά αστείο τρόπο της. Και τότε κατάλαβε. Ίσως αυτή να είναι η σπουδαία τέχνη. Αυτή, που επιστρέφεις σ’ αυτήν, για να περιγράψεις κάτι που σου έχει συμβεί. Γι’ αυτό, ο μεγαλύτερος σύμμαχος της τέχνης είναι ο χρόνος. Όταν την προετοιμάζεις – και όταν την απευθύνεις. Και γι’ αυτό, στην τέχνη δεν κερδίζει ο πιο ταλαντούχος. Κερδίζει ο πιο υπομονετικός. Τελικά, δεν υπάρχει Ευριπίδης που να μην έχει περιγράψει το τραγικό με τον δικό του μοναδικό τρόπο. Και, τελικά, δεν υπάρχει Ευριπίδης που η Χ. να μην έχει αγαπήσει.
Οταν ο λαός ξεσηκώνεται – Μία σειρά από πίνακες – Μαίρη Τζέιν
Πριν λίγες μέρες γίναμε όλοι μάρτυρες της ιστορίας. Σε μια μεγαλειώδη γροθιά, την Παρασκευή 28 Φεβρουαρίου 2025, δύο χρόνια μετά το έγκλημα των Τεμπών, ο ελληνικός λαός ανά την επικράτεια -και όχι μόνο- είπε το “αρκετά πια” στους κυβερνώντες. Όλοι μαζί κάναμε την αρχή, το πρώτο μόλις βήμα, για δικαίωση και δικαιοσύνη. Για τους νεκρούς μας, αλλά και για τους ζωντανούς μας. Μα αυτό δεν είναι ένα κοινωνικό (ακριβώς) κείμενο. Η ιστορία της τέχνης είναι γεμάτη με παντοδύναμες ιστορίες του ξεσηκωμένου λαού, αποτυπώνοντας όλη αυτή την ένταση, την αγωνία, την κραυγή για δικαιοσύνη και την αμέριστη ομορφιά του επαναστατείν. Παρακάτω θα δούμε μερικούς πίνακες που απεικονίζουν εξεγέρσεις, επαναστάσεις, απεργίες και πολιτικές καταστάσεις όπου είτε ο ίδιος ο λαός είτε ο καλλιτέχνης αποζητούν δικαιοσύνη. H Έφοδος της Βαστίλλης – Jean-Pierre Houël Πολλοί πίνακες απεικονίζουν αυτή την κομβική στιγμή της Γαλλικής Επανάστασης (14 Ιουλίου 1789), που σηματοδοτεί την εξέγερση του λαού κατά της τυραννίας, με χαρακτηριστική την παρούσα εκδοχή του γάλλου εικονογράφου και χαράκτη, Jean-Pierre Houël. Η Τρίτη Μαΐου 1808 – Francisco Goya Ο πίνακας αυτός απεικονίζει τη βάναυση εκτέλεση Ισπανών επαναστατών από τα στρατεύματα του Ναπολέοντα μετά από μια εξέγερση κατά της γαλλικής κατοχής της Ισπανίας. Η κεντρική φιγούρα, η οποία είναι και η πιο φωτεινή -σχεδόν αυτόφωτη- με τα χέρια υψωμένα, αντιπροσωπεύει το πνεύμα της αντίστασης. Η σχεδία της Μέδουσας – Théodore Géricault Αν και δεν αφορά άμεση επανάσταση, ο πίνακας αυτός ασκεί κριτική στην κυβερνητική ανικανότητα. Απεικονίζει τους επιζώντες ενός γαλλικού ναυαγίου (το πλοίο ονομαζόταν “Μέδουσα”), εγκαταλελειμμένους από την κυβέρνησή τους, να χαιρετούν για διάσωση. Το ισχυρότερο πολιτικό μήνυμα αποτελεί όμως το πώς κατέληξε αυτή η φρεγάτα να ναυαγήσει. Κυβερνήτης στο αποικιστικό σκάφος ορίστηκε ο Υγκ Ντυρουά ντε Σωμερύ, παρά την έλλειψη εμπειρίας του, απλά και μόνο επειδή ήταν φίλος με τον αδερφό του βασιλιά. Στις 17 Ιουνίου 1816 η φρεγάτα βρίσκεται στο νερό με προορισμό τη Σενεγάλη. Λόγω κακής πλοήγησης, η “Μέδουσα” ξέφυγε 100 μίλια από την πορεία της και στις 2 Ιουλίου 1816 προσάραξε στις ακτές της σημερινής Μαυριτανίας. Οι προσπάθειες αποκόλλησης απέτυχαν, οδηγώντας στην εγκατάλειψη του πλοίου. Η εξέγερση – Honoré Daumier Ένας ωμός και συναισθηματικός πίνακας που δείχνει έναν άνθρωπο να υψώνει τη γροθιά του, επικεφαλής ενός πλήθους οργισμένων εργατών ή επαναστατών. Το ακατέργαστο, σχεδόν ημιτελές ύφος του προσθέτει στην αίσθηση του επείγοντος. Η εξέγερση ήταν πιθανότατα επηρεασμένη από την επανάσταση του 1848 που ανέτρεψε τη μοναρχία του Λουδοβίκου Φιλίππου. Ο Daumier μετέφερε την ένταση της εξέγερσης μέσω της σύνθεσης και του φωτισμού. Προσθέτοντας έναν κάθετο τοίχο στα δεξιά και βαθιές σκιές στα αριστερά, συμπίεσε το πλήθος, ενισχύοντας την ένταση της σκηνής. Αυτό, όπως περιέγραψε ο Phillips, τη μετέτρεψε σε «σύμβολο όλης της συσσωρευμένης ανθρώπινης αγανάκτησης». Η τέταρτη κατάσταση – Giuseppe Pellizza da Volpedo Ο πίνακας δημιουργήθηκε μεταξύ 1898 και 1901 και είχε αρχικά τον τίτλο “Η πορεία των εργατών”. Απεικονίζει μια εργατική απεργία, με τους εκπροσώπους των εργατών να βγαίνουν μπροστά από το πλήθος για να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους. Ο τίτλος υπαινίσσεται την εργατική τάξη ως δύναμη δίπλα στις τρεις παραδοσιακές τάξεις – την αριστοκρατία, τον κλήρο και τους απλούς πολίτες. Η απεργία- Robert Koehler Μια άμεση απεικόνιση των βιομηχανικών εργατών που διεκδικούν δίκαιη μεταχείριση. Η ένταση μεταξύ εργατών και ιδιοκτητών εργοστασίων είναι αισθητή, γεγονός που την καθιστά διαχρονική εικόνα των εργατικών αγώνων. «Άνθρωπος στο σταυροδρόμι» (1934) – Ντιέγκο Ριβέρα Αρχικά ζωγραφισμένο για το Rockefeller Center (που στη συνέχεια καταστράφηκε λόγω της σοσιαλιστικής θεματολογίας του), απεικόνιζε την εργατική τάξη να ξεσηκώνεται εν μέσω της σύγκρουσης του καπιταλισμού και του κομμουνισμού. Guernica – Pablo Picasso Δεν υπάρχουν αρκετά να πει κανείς για αυτό το έργο. Πρόκειται για έναν σκληρό αντιπολεμικό και αντιφασιστικό πίνακα ως απάντηση στον βομβαρδισμό της Γκερνίκα κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Συμβολίζει τον πόνο και την αντίσταση κατά των αυταρχικών καθεστώτων. Στην παρούσα περίπτωση γινόμαστε μάρτυρες μιας περίπτωσης θέσης ενός καλλιτέχνη σε μια επανάσταση, σε μια στάση-απάντηση στα δεινά του πολέμου και του διχασμού. Η Ελευθερία οδηγεί το λαό – Eugène Delacroix Μια από τις πιο διάσημες απεικονίσεις της επανάστασης και προσωποποίησης της ελευθερίας. Μια γυναίκα, που συμβολίζει την Ελευθερία, ηγείται μιας ποικιλόμορφης ομάδας επαναστατών, ανεμίζοντας τη γαλλική σημαία καθώς προχωρούν προς τα εμπρός. Μπορεί να μην το κάνουμε πάντα, να έχουμε μάθει να σιωπούμε και να λέμε “άλλη μέρα” ή “ας το κάνει κάποιος άλλος”. Όταν, όμως, ο λαός ενωθεί μπορούν να συμβούν πράγματα μαγικά. H Έφοδος της Βαστίλλης – Jean-Pierre Houël Η Τρίτη Μαΐου 1808 – Francisco Goya Η σχεδία της Μέδουσας – Théodore Géricault Η εξέγερση – Honoré Daumier Η τέταρτη κατάσταση – Giuseppe Pellizza da Volpedo Η απεργία- Robert Koehler «Άνθρωπος στο σταυροδρόμι» (1934) – Ντιέγκο Ριβέρα Guernica – Pablo Picasso Η Ελευθερία οδηγεί το λαό – Eugène Delacroix
Η γλυκιά μελαγχολία του Edward Hopper – Μαίρη Τζέιν
Ο Edward Hopper (1882-1967) παραμένει ένας από τους σημαντικότερους Αμερικανούς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα. Γνωστός για τις υποβλητικές απεικονίσεις της αστικής και αγροτικής ζωής, ο μαέστρος του Αμερικανικού Ρεαλισμού την ήρεμη μοναξιά και τις εσωστρεφείς στιγμές της σύγχρονης ύπαρξης. Το έργο του ενσαρκώνει μια αίσθηση γλυκιάς μελαγχολίας, ισορροπώντας τη μοναξιά με μια βαθιά, ποιητική ομορφιά που συνεχίζει να έχει απήχηση στους θεατές σήμερα. Ο Hopper υπήρξε βασική μορφή του αμερικανικού ρεαλισμού, ενός καλλιτεχνικού ρεύματος που επιδίωκε να απεικονίσει την καθημερινή ζωή με ειλικρίνεια και σαφήνεια. Σε αντίθεση με τα πρωτοποριακά κινήματα της εποχής του, όπως ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός, ο Hopper παρέμεινε προσηλωμένος στην αναπαραστατική τέχνη, εστιάζοντας σε συνηθισμένες σκηνές εμποτισμένες με ψυχολογικό βάθος. Με ένα καλλιτεχνικό ύφος που χαρακτηρίζεται από ακριβή σύνθεση, αυστηρό φωτισμό και συγκρατημένη χρωματική παλέτα, η χρήση του φωτός και της σκιάς δημιουργεί μια κινηματογραφική ποιότητα, απομονώνοντας συχνά τις φιγούρες του και ενισχύοντας τη συναισθηματική τους αποστασιοποίηση. Αντιπαραβάλλει αριστοτεχνικά θερμούς και ψυχρούς τόνους, χρησιμοποιώντας το φως όχι μόνο ως στοιχείο ρεαλισμού αλλά και ως αφηγηματική δύναμη που εντείνει τη διάθεση και το νόημα. Στο επίκεντρο του έργου του Hopper βρίσκεται μια βαθιά εξερεύνηση της μοναξιάς. Ο πιο διάσημος πίνακάς του, Nighthawks (1942), συμπυκνώνει τέλεια αυτό το θέμα. Το λαμπερό εσωτερικό του εστιατορίου έρχεται σε έντονη αντίθεση με τους άδειους νυχτερινούς δρόμους, δημιουργώντας μια σκηνή ήσυχης αποστασιοποίησης. Οι φιγούρες στο εσωτερικό, αν και σωματικά κοντά, φαίνονται συναισθηματικά απομακρυσμένες, χαμένες στις σκέψεις τους. Edward Hopper – Nighthawks (1942) Αυτή η αίσθηση απομόνωσης δεν είναι εντελώς ζοφερή. Αντίθετα, οι πίνακες του Hopper διαθέτουν μια στοχαστική ομορφιά, μια απαλή θλίψη που είναι σχεδόν παρηγορητική. Το έργο του δεν απεικονίζει απλώς τη μοναξιά- τη ρομαντικοποιεί, κάνοντας τη μοναξιά κάτι που πρέπει να παρατηρείται και μάλιστα να εκτιμάται αντί να λυπάται κανείς. Ένα άλλο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι το Morning Sun (1952), όπου μια γυναίκα κάθεται μόνη της σε ένα κρεβάτι και κοιτάζει έξω από ένα ηλιόλουστο παράθυρο. Η σκηνή είναι ταυτόχρονα ελπιδοφόρα και μελαγχολική, τονίζοντας τη διττή φύση της απομόνωσης – μοναχική αλλά ειρηνική, αποκομμένη αλλά γεμάτη δυνατότητες. Edward Hopper – Morning Sun (1952) Σε έναν κόσμο που είναι πιο συνδεδεμένος από ποτέ, οι εικόνες του Hopper παραμένουν επίκαιρες, υπενθυμίζοντάς μας τη λεπτή ισορροπία μεταξύ μοναξιάς και ομορφιάς, απουσίας και παρουσίας. Η γλυκιά μελαγχολία του παραμένει, προσφέροντας έναν χώρο για προβληματισμό και συναισθηματική σύνδεση που ξεπερνά τον χρόνο. Άλλα έργα του καλλιτέχνη: Automat (1927) Rooms By The Sea (1951) Chop Suey (1929)
Ουροβόρος: Το Σύμβολο της Αιώνιας Αναγέννησης – Μαίρη Τζέιν
Ο Ουροβόρος αποτελεί ένα από τα ιερά αρχαία σύμβολα που έχουν αρχίσει να εδραιώνουν τη σημασία τους στη σύγχρονη εποχή. Απεικονίζει ένα φίδι (σε κάποιες παραδόσεις και δράκο) που τρώει την ουρά του, σχηματίζοντας έναν συνεχή κύκλο. Αυτή η ισχυρή εικόνα αντιπροσωπεύει τις έννοιες της αιωνιότητας, της αυτοαναφορικότητας και της κυκλικής φύσης της ζωής, του θανάτου και της αναγέννησης. Στην πραγματικότητα η εικόνα αυτή συναντάται και στη φύση, τη στιγμή που το ερπετό τραβάει το νεκρό του δέρμα από την ουρά του, κάνοντάς το να μοιάζει σα να την τρώει. Ο Ουροβόρος έχει βρεθεί σε διάφορους αρχαίους πολιτισμούς, με μερικές από τις πρώτες γνωστές αναπαραστάσεις να εμφανίζονται στην αιγυπτιακή και την ελληνική εικονογραφία. Η πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση χρονολογείται στην αρχαία Αίγυπτο, όπου εμφανίζεται στο ταφικό κείμενο που είναι γνωστό ως το Αινιγματικό Βιβλίο του Κάτω Κόσμου. Το σύμβολο εμφανίστηκε αργότερα στις ελληνικές αλχημικές παραδόσεις, ιδίως στα έργα του Ηράκλειτου, ο οποίος διατύπωσε και το “εν το παν” των αλχημιστών, το οποίο συμβόλιζε ο λεγόμενος “ουροβόρος όφις” . Με την πάροδο του χρόνου, εξαπλώθηκε σε διάφορες πολιτιστικές παραδόσεις. Ένας ουροβόρος σε σχέδιο του 1478 σε αλχημικό σύγγραμμα Η πρώτη γνωστή απεικόνιση του Ουροβόρου, σε ένα από τα ιερά που περιβάλλουν τη σαρκοφάγο του Τουταγχαμών. Στη σκανδιναβική μυθολογία, ο ουροβόρος (ή κάτι παραπλήσιο) εμφανίζεται ως ο επονομαζόμενος Jörmungandr, γιος του Λόκι και της Angrboda, ο οποίος μεγαλώνει τόσο πολύ που περικυκλώνει τον κόσμο, δαγκώνοντας την ουρά του. Παρόλα αυτά, αυτή δεν είναι η μοναδική αναφορά που έχουμε. Στους μύθους του Ράγκναρ Λόθμπροκ, ο βασιλιάς Χάρροντ χαρίζει στην κόρη του Σόρα ένα μικρό ερπετόμορφο πλάσμα, το οποίο εξελίσσεται σε φίδι που τυλίγεται γύρω από την αυλή της. Ο Ράγκναρ το σκοτώνει και παντρεύεται τη Σόρα. Αργότερα, με μια άλλη γυναίκα, αποκτά έναν γιο, τον Sigurd Snake-in-the-Eye, που γεννιέται με ένα λευκό φίδι να περιβάλλει την ίριδα του, δαγκώνοντας την ουρά του. Στον πυρήνα του, ο Ουροβόρος ενσαρκώνει τον ατελείωτο κύκλο της δημιουργίας και της καταστροφής, αντικατοπτρίζοντας τους φυσικούς ρυθμούς του σύμπαντος. Σηματοδοτεί την ενότητα, το άπειρο και την αέναη φύση του χρόνου. Στις αλχημικές παραδόσεις, αντιπροσωπεύει τη διαδικασία μετασχηματισμού και την ιδέα ότι όλα τα πράγματα συνδέονται σε έναν αιώνιο κύκλο. Στην ψυχολογία, το σύμβολο έχει συνδεθεί με την έννοια της εξατομίκευσης του Καρλ Γιουνγκ – την ολοκλήρωση του συνειδητού και του ασυνείδητου νου. Χαρακτική ενός ουροβόρου τύπου wyvern από τον Lucas Jennis, στο αλχημιστικό σύγγραμμα De Lapide Philosophico του 1625. Πέρα από την ιστορική του σημασία, ο Ουροβόρος συνεχίζει να αποτελεί ένα σημαντικό σύμβολο στον σύγχρονο πολιτισμό, καθώς εμφανίζεται στη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και τα δημοφιλή μέσα ενημέρωσης. Χρησιμοποιείται συχνά για να απεικονίσει την ιδέα της αυτοσυντήρησης, τη διασύνδεση της ύπαρξης και τον άπειρο κύκλο του χρόνου και της φύσης. Ο Ουροβόρος παραμένει ένα από τα πιο βαθιά και διαχρονικά σύμβολα στην ανθρώπινη ιστορία. Είτε το δει κανείς μέσα από ένα μυστικιστικό, φιλοσοφικό ή ψυχολογικό φακό, χρησιμεύει ως υπενθύμιση της συνεχούς φύσης της ζωής και του αιώνιου κύκλου της ανανέωσης και της μεταμόρφωσης.
Αγαπητέ μου Τσέζαρε – Αναστασία αντωνακάκη
Το πιο δύσκολο δεν είναι το να σε ξεπεράσω. Αυτό είναι μάλλον εύκολο. Άλλωστε, έχω ζήσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου μόνη μου. Το πιο δύσκολο είναι να ξεπεράσω το ότι δεν είμαι αρκετή για να είμαι μαζί σου. Σε κοιτάζω και σκέφτομαι. Γιατί αυτό δεν μου είναι αρκετό; Ευγένεια και καλοσύνη. Κοιτάζω την ζωή σου και σκέφτομαι. Γιατί αυτό δεν μου είναι αρκετό; Ένα οχτάωρο, ένα φαγητό και μια καληνύχτα. Κοιτάζω την πόλη σου και σκέφτομαι. Γιατί αυτό δεν μου είναι αρκετό; Ένας ήλιος, μια θάλασσα, ένα βουνό και δυο φίλοι. Τι πειράζει που δεν μιλάμε την ίδια γλώσσα; Τι πειράζει που δεν είμαστε στο ίδιο μέρος; Τι πειράζει που, εκεί που εσύ βλέπεις μνημεία, εγώ βλέπω ζωή; Υπάρχουν δύο κατηγορίες ανθρώπων. Αυτοί που έχουν περιέργεια κι αυτοί που δεν έχουν. Ο κόσμος αλλάζει από αυτούς που έχουν περιέργεια. Αλλά, ο κόσμος ανήκει σ’ αυτούς που δεν έχουν. Έχω σκεφτεί μια λύση, ίσως. Ίσως, αν εγώ είμαι ο Τσέζαρε κι εσύ ο Καλιγκάρι, και με υπνωτίσεις – από επιλογή μου. Να με υπνωτίσεις. Αν με υπνωτίσεις, δεν θα έχω πια περιέργεια. Αν με υπνωτίσεις, θα μου είναι αρκετά όλα αυτά. Αν με υπνωτίσεις, θα ανήκει και σε μένα πια ο κόσμος. Ο κόσμος θ’ αλλάξει λιγότερο, αλλά τουλάχιστον θα γίνω ο κατάλληλος άνθρωπος για σένα. Κι αν το να με υπνωτίσεις είναι επιλογή μου, αυτό μειώνει τον τρόμο. Έτσι δεν είναι;