Ο Λόγος Της Μαγείας: Κίνηση Και Εικόνα – Μέρος 6ο – Αναστασία Αντωνακάκη

Χορός, Θέατρο, Κινηματογράφος: Η σχέση τελετουργίας και ορθολογισμού μέσα από την καλλιτεχνική πράξη Μέρος 6ο Lanthimos (2015). The Lobster. Film still Γ. Λάνθιμος (2009). Κυνόδοντας. Film still Στο τελευταίο μέρος του Λόγου της Μαγείας, βλέπουμε για ακόμη μία φορά το πώς η κίνηση και η εικόνα ασχολούνται με την σχέση της μαγείας και του ορθολογισμού. Κίνηση και εικόνα: χορός, θέατρο και κινηματογράφος χαράζουν δρόμους παράλληλους που, ευτυχώς, συναντιούνται κάτι παραπάνω από συχνά. Στην Κινέττα, τον Κυνόδοντα και το The Favourite βλέπουμε ποιότητες σχετικές με την τελετουργία της εξουσίας και τα επιμέρους μικρότερα τελετουργικά της ως προς τις σχέσεις: “Όπως και στα μεταγενέστερα έργα του Λάνθιμου, η «Κινέττα» αφορά σε μεγάλο βαθμό τα παιχνίδια ρόλων, ερμηνευμένα τόσο ιδιωτικά όσο και δημόσια, αλλά και μια εξερεύνηση του πώς οι μεταβαλλόμενες ταυτότητες επηρεάζονται από τους κανόνες και τα τελετουργικά πραγματικών ή επίκτητων κοινοτήτων. Περιγράφει τον Κυνόδοντα ως “την ιστορία ενός ατόμου που προσπαθεί να ξεφύγει από έναν πλασματικό κόσμο” και τις Άλπεις ως “ιστορία για ένα άτομο που προσπαθεί να μπει σε έναν κατασκευασμένο κόσμο, αλλά η Κινέττα είναι για ανθρώπους που προσπαθούν να ξεφύγουν από έναν πραγματικό κόσμο μέσω των κατασκευασμένων διαδικασιών.”.(1) To ίδιο βλέπουμε και στην φιλμογραφία του W. Kar-Wai, με τα μικρά τελετουργικά της καθημερινότητας, με τελετουργίες που αφορούν την αγάπη, την ανθρώπινη επαφή και τις ανθρώπινες σχέσεις γενικότερα, τόπους και χρόνους μη συμβατικά προσδιορισμένους, επαναληπτικά μοτίβα κίνησης, εικόνας, ήχου.(2) Η περίπτωση του ορθολογισμού που καταργεί τα συναισθήματα, τα χρώματα, το παιχνίδι και γίνεται μία γκρι κοσμοθεωρία που μοιάζει με φυλακή, δεν μπορεί ποτέ να είναι αρκετή για τον άνθρωπο. Ένας τέτοιος ορθολογισμός είναι οριακά σκοταδιστικός.(3) Κινείται αντίθετα προς ό,τι εξαγγέλλει ότι μάχεται. Δεν μπορεί μία κοινωνία να στηριχτεί πάνω σε αυτού του είδους τον ορθολογισμό και να περιμένει θετικά αποτελέσματα. Κάτι θα πρέπει να επαναπροσδιοριστεί. Ας μην ξεχνάμε ότι στην αρχαία Αθήνα, η τέχνη είχε φανερά και εκπαιδευτική λειτουργία.(4) Αν μπορούμε να συνδέσουμε το γεγονός αυτό με το τυπικό δίκαιο, που και το ίδιο εμφανίζει εκπαιδευτική λειτουργία, θα μπορούσαμε να πούμε το εξής: το δίκαιο, ως κοινωνικό προϊόν, εκπαιδεύεται, εφόσον εκπαιδεύονται οι άνθρωποι που το φτιάχνουν. Η σύγκρουση του ορθολογισμού, που ταυτίζεται με την επιστήμη του δυτικού πολιτισμού, και της μαγείας, με την έννοια της πνευματικής δύναμης, είναι το πρωταγωνιστικό δίπολο και στο σύμπαν της Marvel, μέσα από τον Dr Strange. S. Derrickson (2016). Dr Strange. Film stills. Walt Disney Studios Motion Pictures Courtesy Everett Collection (W. Ide, 2016, The Guardian. Z. Sharf, 2021, Indiewire) Με διαφορετικά μέσα, περισσότερο ριζωμένα, ίσως, στην ποπ κουλτούρα,(5) ο Dr Strange ανακτά μέσα από την μαγεία, σωματικά και πνευματικά, ως ανθρώπινη ύπαρξη, όσα δεν κατάφερε μέσα από τον ορθολογισμό. Είναι, όμως, η μαγεία πράγματι τόσο παράλογη; (6) Στο σύμπαν της επιστημονικής φαντασίας όλα εξηγούνται, γιατί όλα βασίζονται σε μία λογική. Πάνω σ’ αυτήν την λογική στηρίζεται η δημιουργία του σύμπαντος. Άλλωστε, όπως οπουδήποτε αλλού, έτσι κι εδώ, το παράλογο χρησιμοποιείται για να αποδώσει το πραγματικό. “Το Σολάρις μιλούσε για ανθρώπους χαμένους στο σύμπαν και αναγκασμένους, θέλοντας και μη, να αποκτούν και να κατακτούν ολοένα περισσότερη γνώση. Η αδιάκοπη αναζήτηση του ανθρώπου για γνώση […] αποτελεί πηγή τρομερής έντασης, γιατί συνεπάγεται μόνιμο άγχος, κόπο, θλίψη και απογοήτευση, εφόσον η τελική αλήθεια δεν γίνεται ποτέ γνωστή.”.(7) Το ζήτημα αυτό διαπερνάει όλα τα είδη της τέχνης. Επανέρχεται διαρκώς στην θεματολογία της, σε διαφορετικούς χρόνους, με διαφορετικούς τρόπους, αλλά με τον ίδιο πυρήνα: την σχέση του ορθολογισμού με την μαγεία. Την τελετουργία μέσα από την επανάληψη. Την διερεύνηση των συνεπειών σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Και τελικά, την σχέση θεωρίας και πράξης και την απόστασή τους. (1) Cinobo, 2023, Λάνθιμος. (2) Kar-Wai, 1994, 1995, 1997, 2000. (3) Εδώ ενδεικτικά βλ. τα έργα που κινούνται στο πλαίσιο της δυστοπίας, χαρακτηριζόμενα ως επιστημονική φαντασία, περιγράφοντας τις αρνητικές συνέπειες που μπορεί να προκαλέσει ο άνθρωπος στον εαυτό του και την κοινωνία του και οδηγούμενος εκεί μέσα από τις επιλογές του ή την ανοχή του: Cuarón, 2006, Brooker, 2011, Miller, Atwood, 2017-, και πολλά άλλα. (4) Εδώ γίνεται μία σύνδεση και με τον μύθο, την μυθολογία, τις αξίες που αντανακλώνται μέσα από αυτήν, την εκπαιδευτική λειτουργία που είχε κάποτε ο μύθος, την σύνδεσή του με την μαγεία. Επιρροές από μύθους, είτε αυτοί σχετίζονται με την αρχαία ελληνική πραγματικότητα είτε με τον χριστιανισμό (και την ιστορία που μεσολαβεί και συνδέει αυτά τα δύο, την μετάβαση, τα στοιχεία της καθεμιάς που εμπεριέχονται στην άλλη κ.λπ.) βλέπουμε, ενδεικτικά: στο έργο του H. Miyazaki (ενδεικτικά βλ. 2001, 2004, 2023), του A. Jodorowski (ενδεικτικά, βλ. 1973), στο Killing of the sacred deer (2017) του Γ. Λάνθιμου, στο Venus in fur (2013) του R. Polanski, στο Angel’s egg (1985) του M. Oshii, και σε πολλά άλλα. (5) Brook, 1982, 61. (6) Βλ. και Landy, Saler, 2009. Επίσης, βλ. και Berry, 2000 και Holtzman, 2003. (7) Tarkovsky, 1987, 273. (8) Βλ. και Flaubert, 1982, Μπουβάρ και Πεκυσέ, 302: “– Όλα είναι κατορθωτά στο Θεό, και τα θαύματα είναι απόδειξη της θρησκείας. – Όμως υπάρχουν και οι φυσικοί νόμοι. – Δεν έχει σημασία. Τους διαταράζει για να διδάσκει, να σωφρονίζει. – Πού ξέρετε αν τους διαταράζει; απάντησε ο Μπουβάρ. Όσο η φύση ακολουθεί τη ρουτίνα της, δεν το συλλογιζόμαστε. Αλλά σ’ ένα ασυνήθιστο φαινόμενο, βλέπουμε το χέρι του Θεού. – Μπορεί και να είναι, είπε ο ιερωμένος. Όταν ένα γεγονός βεβαιώνεται από μάρτυρες; – Οι μάρτυρες τα χάφτουν όλα, γιατί υπάρχουν και ψεύτικα θαύματα! Ο αββάς κοκκίνσε: – Ασφαλώς… κάποτε. – Πώς θα τα διακρίνουμε απ’ τα αληθινά; Κι αν τα αληθινά που δίνονται σαν αποδείξεις χρειάζονται κι αυτά απόδειξη, τι να τα κάνουμε; […] Ορίστε, είπε μέσα του ο Πεκυσέ, ίδιο επιχείρημα όπως και για τους μάρτυρες: το δόγμα στηρίζεται πάνω στα πράγματα και τα πράγματα πάνω στο δόγμα.”.

Ο Λόγος Της Μαγείας: Κίνηση Και Εικόνα – Μέρος 5ο – Αναστασία Αντωνακάκη

Χορός, Θέατρο, Κινηματογράφος: Η σχέση τελετουργίας και ορθολογισμού μέσα από την καλλιτεχνική πράξη Μέρος 5ο Ο χρόνος. Ο χρόνος, τόσο στον Tarkovsky, όσο και στον Kieslowski, μοιάζει να σταματάει και ταυτόχρονα να είναι απεριόριστος – αν και φαίνεται να είναι προσδιορισμένος με βάση τα σύγχρονά τους ιστορικά γεγονότα. Στο Stalker του Tarkovsky βρίσκουμε όλα αυτά, για τα οποία μιλάμε τόσον καιρό. Την σύγκρουση της μαγείας με τον ορθολογισμό, τις συνέπειες της πορείας προς την απομάγευση στο ατομικό και το συλλογικό επίπεδο, την τελετουργία, το αίτημα της επαναμάγευσης.  “Ίσως ο Συγγραφέας να ξεκινά για την Ζώνη με σκοπό να συναντήσει το Άγνωστο, να αιφνιδιαστεί και να σαστίσει. Στο τέλος όμως τον σαστίζει απλούστατα μία γυναίκα με την πίστη και τη δύναμη της ανθρώπινης αξιοπρέπειάς της. Είναι λοιπόν αλήθεια ότι τα πάντα τα ορίζει η λογική, ότι το καθετί μπορεί να χωριστεί στα εξ’ ων συνετέθη και να ταξινομηθεί;”.(1) “Οι περισσότεροι από εμάς δεν βιώνουμε θαύματα στις ζωές μας, και η πραγματικότητα αρχίζει να μοιάζει βαρετή – όπως για τον Συγγραφέα – ή άσχημη – όπως για τον Επιστήμονα.”.(2) Με αυτήν την έννοια, το Stalker δεν διαφέρει και τόσο από το Wizard of Oz ή την Mary Poppins.  “Η Ζώνη είναι ζώνη εδαφική, είναι ζωή, κι όταν τη διασχίζει ένας άνθρωπος μπορεί να συντριβεί ή και να τα βγάλει πέρα.”.(3) Με αυτόν τον τρόπο, η μαγεία και η πραγματικότητα συναντιέται και στο Wizard of Oz και στην Mary Poppins και στις ιστορίες του Dahl: The Wonderful Story of Henry Sugar, Charlie and the chocolate factory, Matilda – ακόμη και στα παραμύθια του Andersen και των αδελφών Grimm. Σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς που φέρνει την βίαιη απομάγευση, εκεί όπου η μαγεία καταπολεμάται ως εχθρική απέναντι στην επιστημονική αλήθεια και εξοντώνεται για να μην υπονομεύσει την κυριαρχία της, ο άνθρωπος αντιδρά. Ακριβώς όπως στην περίπτωση των μαύρων ανθρώπων, που βιώνουν το παράλογο μέσα από την ανορθολογικότητα του ρατσισμού μέσα στον ορθολογισμό, έτσι κι εδώ, ο άνθρωπος αντιδρά και επαναφέρει τον μύθο, την θρησκεία, την μαγεία ως ποίηση – μέσα από την κίνηση και την εικόνα.  Εδώ, το ζήτημα δεν είναι ένα συγκεκριμένο δόγμα ή μία συγκεκριμένη πρακτική, αλλά ο συνεκτικός ιστός όλων αυτών των πραγμάτων που εξετάζουμε. Και αυτός δεν είναι άλλος από την μαγεία. Με αυτόν τον τρόπο, οι άνθρωποι επιστρατεύουν την μαγεία για να δημιουργήσουν ακόμη και δίκαιο. Ξεκινάνε ανορθολογικά, με μέσα που ο ορθολογισμός απορρίπτει, προκειμένου να επιβιώσουν, να ζήσουν, να γίνουν ορατοί από τον ορθολογισμό. Μοιάζει παράλογη αυτή η πρόταση, αλλά, τελικά, απ’ ότι φαίνεται, δεν είναι και τόσο.  Όλα αυτά ισχύουν, φυσικά, και για το ατομικό επίπεδο: όταν ισχύουν τόσοι πολλοί ανορθολογισμοί στο συλλογικό,(4) χρειάζεται η μαγεία στην προσωπική ζωή, για να είναι αυτή άξια να την ζούμε. Α. Tarkovsky (1979). Stalker. Film still Tarkovsky (1983). Nostalghia. Film still Αυτό ακριβώς βλέπουμε στον Δεκάλογο του K. Kieslowski, στο 1ο επεισόδιο: “Πού είναι ο θεός; Τι νοιώθεις αυτή τη στιγμή; Σ’ αγαπάω. Εκεί ακριβώς βρίσκεται ο θεός.”. Ο Kieslowski στον Δεκάλογο,(5) αλλά και γενικότερα στο έργο του, ασχολείται με την σχέση της μαγείας και του ορθολογισμού. Ασχολείται με τον άνθρωπο που προσπαθεί, γιατί εκεί κατευθύνεται, να αντιμετωπίσει την ζωή μέσα από την λογική και τον ορθολογισμό και τι του συμβαίνει όταν έρχεται αντιμέτωπος με πράγματα που δεν μπορεί να εξηγήσει, όπως είναι η απώλεια, μέσα από τον θάνατο, την αγάπη, τον πόλεμο, τον ολοκληρωτισμό. “[…] συχνά χαρακτήριζε το έργο του ως ένα από αυτά που περιγράφουν τον κόσμο. Μαζί με πολλούς άλλους καλλιτέχνες, που είχαν συνδεθεί με το κίνημα της Νέας Κουλτούρας των 70s, υποστήριζε ότι η πολωνική πραγματικότητα χρειάζεται περιγραφή, πριν την αλλαγή.”.(6) K. Kieslowski (1989-1990). Dekalog: One. Film stills Για την Διπλή ζωή της Βερόνικα, ο ίδιος έλεγε ότι είναι “Το βασίλειο των δεισιδαιμονιών, […] της διαίσθησης, του ενστίκτου, των ονείρων, όλα αυτά αποτελούν την εσωτερική ζωή του ανθρώπου, και όλα αυτά είναι το πιο δύσκολο πράγμα να καταγραφούν.”.(7) Η αποσπασματική της φύση συνομιλεί με την τριλογία των Χρωμάτων, όπου μέσα από ένα κρεσέντο κίνησης και εικόνας “καταγράφει οριστικά την δύσκολη θέση, στην οποία έχει βρεθεί ο άνθρωπος στο τέλος του ευρωπαϊκού 20ού αιώνα.”.(8) Φαίνεται, έτσι, ότι η τελετουργία είναι πηγή ζωής – και επίσης, είναι και αυτή που μπορεί να θεραπεύσει τα προβλήματα που δημιουργεί η τελετουργία, όπως είδαμε και για την επανάληψη. Για παράδειγμα, στο The Lobster του Γ. Λάνθιμου βλέπουμε την τελετουργία του ζευγαρώματος, που οι όροι της επιβάλλονται, ως κοινωνική κατασκευή, από την σύγχρονή μας δυτική κοινωνία. Ωστόσο, σε αυτήν την τελετουργία υπάρχουν απαντήσεις, που αρθρώνονται μέσα από την συγκρότηση άλλων τελετουργικών. Εδώ βλέπουμε και πάλι τόσο το ατομικό και το συλλογικό επίπεδο, πώς αλληλεπιδρούν. Επίσης, βλέπουμε τον συνδυασμό των κοινωνιολογικών σχολών της λειτουργικότητας και του δυναμισμού: διαμορφώνεται μία κατάσταση που εξυπηρετεί κάτι, φτάνει στο σημείο να μην το εξυπηρετεί πια, δημιουργούνται οι εστίες αντίδρασης σε αυτό, διαμορφώνονται νέα σημεία ισορροπίας. (1) Tarkovsky, 1987, 273. Γενικά, στο έργο του Tarkovsky υπάρχει σίγουρα πολύ έντονο το στοιχείο της θρησκείας. Είναι, όμως, δοσμένο με έναν τρόπο πιο οικουμενικό. Γι’ αυτό, μπορεί να ερμηνευτεί και ως κριτική στην Σοβιετική Ένωση που ο ρεαλισμός της επιβλήθηκε τόσο βίαια, που μάλλον κι αυτό είναι ένας από τους βασικούς λόγους της αποτυχίας της. (2) The Cinematograph. (3) Tarkovsky, 1987, 274. (4) “Στο βάθος κάθε Ευρωπαίου, κυρίαρχος των μεγάλων στιγμών της ζωής του υπάρχει ένας ουσιώδης παραλογισμός.”: A. Malraux σε Hinchliffe, 1972. (5) H βασική ιδέα που διατρέχει τον Δεκάλογο είναι οι δέκα εντολές, δοσμένες αφαιρετικά μέσα από προσωπικές ιστορίες ανθρώπων που ζουν στην μετακομμουνιστική Πολωνία. Θέτει ηθικά διλήμματα που σχετικοποιούν την απολυτότητα οποιασδήποτε πρότασης – διλήμματα που θα μπορούσαν να τεθούν και σε φοιτητές Νομικής σχολής. (6) Coates, 2016. (7) Romney, 2011. (8) Romney, 2011.